Otwock od początku (31): W nowych granicach

Na początku lat dwudziestych, tuż przy południowo-wschodnich granicach Otwocka, powstały dwie miejscowości. Były one udanymi przykładami realizacji idei miasta-ogrodu, a właściwie osiedla-parku leśnego. Wiązały się głównie z aspiracjami bogatszych mieszkańców Warszawy, którzy szukali atrakcyjnego miejsca na pobyt niedaleko stolicy.

869001

Edward Kasperowicz, otwocki społecznik i radny, był inicjatorem założenia w 1921 roku kolonii urzędniczej, pomyślanej jako ekskluzywne przedsięwzięcie dla 50 udziałowców. Jej nazwa – Soplicowo – nawiązywała do zaścianka opisanego w „Panu Tadeuszu”, a także przypominała zasługi Michała Elwiro Andriollego jako ilustratora Mickie- wiczowej epopei i jako właściciela Brzegów. Soplicowo powstało na terenie o powierzchni 115 mórg kupionych od właściciela majątku Wawrzy- ńców-Glinianka. Plan osady opracował architekt Feliks Michalski. Każdy z udziałowców otrzymał parcelę o powierzchni dwóch mórg. Ponadto miały zostać wybudowane obiekty o charakterze publicznym: szkoła, kaplica, park, boisko, plac targowy.
Szybko okazało się, że wiele innych osób też chce zamieszkać w tworzonej kolonii. Dlatego zakupiono przyległy teren – 150 mórg z folwarku Anielin, który należał do hr. Władysława Jezierskiego, właściciela dóbr otwockich (Otwocka Wielkiego). Nowi udziałowcy otrzymali już mniejsze parcele, z reguły jednomorgowe. Główną osią komunikacyjną Soplicowa była ul. Księcia Józefa Poniatowskiego. Stała się ona przedłużeniem ul. Lubelskiej, która już w 1906 roku widniała na planie Willi Otwockich.

W 1922 roku zaczęło funkcjonować osiedle założone przez Towarzystwo „Śródborów”. Udziałowcy pochodzili m.in. z Warszawy, Krakowa, Łodzi, a nawet Berlina. Wśród założycieli dominowali członkowie rodziny Lindenfeldów. Śródborów powstał na terenach leżących przy drodze, która łączyła wsie Świerk i Jabłonna z Karczewem (późniejszej Aleja Narutowicza). Memoriał dotyczący osiedla informuje: „wybrane miejsce nie było przypadkowe, a nastąpiło po dokładnym przestudjowniu okolic Warszawy i ich właściwości klimatycznych na skutek inicjatywy specjalistów z zagranicy, przy udziale inż. arch. śp. Zdzisława Kalinowskiego i grupy ludzi najlepszej woli i zamierzeń”. Jednak właściciele gruntów wybranych na założenie osady nie zamierzali ich sprzedawać. Zgodzili się dopiero wtedy, kiedy zostali dołączeni do grona udziałowców. Wybrany obszar podlegał ochronie leśnej, dlatego wymagał zmiany statusu na teren letniskowy.

Wydzielono teren na kościół, dwie szkoły, boiska, straż ogniową, halę targową, plac zabaw dla dzieci. W 1923 roku wybudowanych zostało pierwszych 10 domów tzw. wzorcowych. Wśród nich były „cztery pałacyki”. Wkrótce wybudowano przystanek kolejowy i zainstalowano telefoniczne połączenie z Warszawą. W 1925 roku uruchomiono lokalną elektrownię. W krajobrazie architektonicznym Śródborowa i Soplicowa charakterystyczne były murowane wille, budowane w stylu modernistycznym lub dworkowym.

Władze Otwocka przez kilka lat zabiegały o przyłączenie tych osiedli, a także innych okolicznych terenów. Zamysły te udało się zrealizować w 1932 roku. Na mocy rozporządzenia Rady Ministrów do Otwocka włączono: z gminy Glinianka – kolonie Soplicowo, Śródborów, Czyste, a także majątki Glinianka i Wawrzyńców Glinianka; z gminy Wiązowna – folwark Natalin, kolonia Edwin, osada tabelowa nr 10 wsi Jabłonna; z gminy Karczew – grunty zaserwitutowe (należące do osad nr 1, 19 wsi Kępa Nadbrzeska, nr 1, 26 wsi Nadbrzeż , nr 1, 18 wsi Przewóz Karczewski) oraz część majątku Anielin i folwarku Pogorzel. Określenie „grunty zaserwitutowe” oznaczało działki, które chłopi otrzymywali od dziedzica (właściciela dóbr Otwocka Wielkiego) w zamian za utracone serwituty, czyli prawo do korzystania z pastwisk i lasów niegdyś wspólnie użytkowanych przez dwór i wieś.
Rada Ministrów wydała wspomniane rozporządzenie mimo protestów, jakie zgłaszali mieszkańcy Śródborowa i Soplicowa, którzy obawiali się m.in. napływu ludności chorej na gruźlicę. Na przyłączenie Anielina i Pogorzeli (łącznie ok. 350 ha) do Otwocka nie chciała zgodzić się karczewska Rada Gminna. Uznała ona, iż obszary te stanowią dla Karczewa „ważny czynnik teraźniejszego i przyszłego rozwoju”. Natomiast, jak czytamy w zachowanym protokole, „Co się zaś tyczy […] miejscowości Kresy Nadbrzeskie, Rada Gminna wyraża zgodę na przyłączenie jej (270 domów) do m. Otwocka”.

Nazwa „Kresy Nadbrzeskie” odnosi się do wspomnianych gruntów zaserwitutowych. W dokumentach z końca lat trzydziestych najczęściej używano już krótszej nazwy – „Kresy”. Ważną oś komunikacyjną na tym obszarze stanowiła ulica Okrzei, która była częścią polnej drogi biegnącej od Przewozu, przez Ługi, w kierunku Świdrów. Do najstarszych poprzecznych ulic należały: Mazurska, Gdyńska, Kartuzka, Poznańska. W niektórych rejonach Kresów powstawała dzika zabudowa. Często w ciągu jednej nocy wznoszono prymitywne domki, które – jak odnotowano w lutym 1939 roku: „natychmiast są zamieszkiwane, celem postawienia odnośnych władz wobec faktu dokonanego”.

Przyłączenie folwarku Natalin oznaczało, że granice Otwocka znalazły się blisko Teklina, w którym nadal funkcjonowała cegielnia Adolfa Goldmana. Dawała ona zatrudnienie wielu osobom. Właściciel cegielni dbał o stałych pracowników, którym nawet podczas zimowej przerwy zakładu płacił wynagrodzenie. Poszerzenie granic Otwocka było rewolucyjną zmianą. W 1916 roku jego obszar wynosił prawie 540 ha, a po przyłączeniu nowych terenów – już ponad 1600 ha.

Główne źródła informacji:
B. Chmielarska-Łoś, „Układ komunikacyjny
a plany parcelacyjne przy linii Otwockiej”,
„Mazowsze” 1994 nr 2; B. Skwara,
„Druga Rzeczpospolita”, [w:] „Karczew.
Dzieje miasta i okolic”, pod
red. L. Podhorodeckiego, Karczew 1998

Kontakt

05-400 OTWOCK, ul. Górna 9
tel./fax 22 710 12 10
tel. 22 710 0 999
e-mail: redakcja@linia.com.pl