Z życia Gminy Wyznaniowej

W niepodległej Polsce utrzymany został religijny charakter gmin żydowskich. Ich zarządy podlegały jednak starostom, którzy zatwierdzali przeprowadzane wybory i kontrolowali budżet. Gminy tworzyły Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego.
Elewacja zachodnia synagogi zaprojektowanej przez Marcina  Weinfelda (oryginał w zbiorach archiwum Akt Nowych w Warszawie)
Elewacja zachodnia synagogi zaprojektowanej przez Marcina
Weinfelda (oryginał w zbiorach archiwum Akt Nowych w Warszawie)

Urząd rabina Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Otwocku nadal sprawował Icchak Mendel Janowski. Jego pomocnikiem pozostał Ruben Zejman. Jedną z inicjatyw rabina było powołanie (w 1925 roku) oddziału stowarzyszenia „Szomrej Szabas Weadas”, które występowało przeciw osobom łamią-cym zasady religijne. Stowarzyszenie to m.in. bojkotowało sklepy żydowskie otwarte w sobotę. Prawo wybierania władz gminnych mieli mę- żczyźni po ukończeniu 25 roku życia. Funkcję prezesa Zarządu Gminy przez wiele lat pełnił Pinkus Kancenelenbogen. Dopiero w 1930 roku jego następcą został Lejb Moszek Engelman. Był on działaczem ortodoksyjnej partii Aguda. W 1936 roku właśnie ugrupowania ortodoksyjne otrzymały największe poparcie. Uzyskały osiem miejsc w Radzie Gminy. Organizacje syjonistyczne zdobyły tylko cztery miejsca. Na prezesa Zarządu ponownie wybrano Lejba Engelmana, a przewodniczącym rady został Izrael Wolrauch, przedstawiciel syjonistów. Przez wiele lat siedziba zarządu mieściła się przy ul. Świderskiej 26, później została przeniesiona do willi przy ul. Kościelnej.

Majątek Gminy stanowiło kilka obiektów. Były to: bożnica przy ul. Kupieckiej, bożnica przy ul. Górnej (w niektórych publikacjach okre-ślana jako dom modlitwy), znajdująca się obok rytualna łaźnia, drewniany budynek rzeźni rytualnej, a także trzymorgowy cmentarz (leżą-cy w Anielinie, w administracyjnych granicach Karczewa). Na cmentarzu tym chowano nie tylko mieszkańców Otwocka, ale również przyjezdnych, którzy zmarli w tutejszych sanatoriach lub pensjonatach, a wcześniej przyjechali z innych, często odle-głych miejscowości.

W Otwocku wybudowano też inne obiekty ważne dla życia religijnego ludności żydowskiej. W 1927 roku została wzniesiona synagoga na posesji małżonków Szlamy i Chawy Goldbergów (przy ul. Warszawskiej 41, naprzeciw magistratu). Była to budowla w stylu klasycystycznym, zaprojektowana przez Eugenię Ja-błońską. Kolejną synagogę wzniesiono w 1928 roku na posesji Małki Weinberg, przy skrzyżowaniu ul. Mlądzkiej (Żeromskiego) i Reymonta. Ten dwukondygnacyjny modernistyczny budynek, z elementami nawiązującymi do baroku, zaprojektował Marcin Weinfeld. Istniało też kilka domów modlitwy, z których najbardziej znany mieścił się w willi „Róża” przy ul. Mlądzkiej 11.

Ekonomiczną podstawą funkcjonowania gminy był podatek (zwany też etatem lub składką bożniczą). Jednak wiele osób uchylało się od tej powinności lub dokonywało wpłat nieterminowo. Dlatego władze gminy ściąganie zaległych kwot powierzyły magistratowi, który pobierał kilkuprocentową prowizję. Innymi źródłami dochodów były: kontrola nad ubojem rytualnym, opłaty cmentarne, opłaty za korzystanie z łaźni, darowizny. Wszystkie te wpływy okazały się niewystarczające w stosunku do potrzeb. Spowodowało to zadłużenie gminy, a w 1936 roku przejęcie kontroli nad jej budżetem przez administrację państwową.

Najwięcej pieniędzy przeznaczano na potrzeby religijne – w 1937 roku było to prawie 55 proc. wszystkich wydatków. Duże obciążenie stanowiła administracja. Pochłaniała więcej funduszy niż łączne wydatki na pomoc społeczną i na oświatę. Znaczna część ludności żydo-wskiej żyła w skromnych warunkach i była zagrożona chorobami. Stanowiło to wyzwanie dla organizacji charytatywnych. Najstarszą z nich było zapewne towarzystwo „Bikur Chojlim” zajmujące się opieką medyczną. Przy siedzibie gminy prowadziło ambulatorium, które w 1925 roku udzieliło pomocy ponad 1400 pacjentom. W 1928 roku zostały utworzone dwie inne placówki świadczące bezpłatną pomoc lekarską. Były to: ośrodek zdrowia przy ul. Kościelnej 9, prowadzony przez TOZ, oraz poradnia przeciwgruźlicza „Dawtil” przy. ul. Polnej 17, którą powołała organizacja „Atil”. O chorych z ubogich rodzin troszczyło się również towarzystwo „Tomchaj Chojlim”, pro- wadzące jadłodajnię przy ul. Reymonta 22. Natomiast towarzystwo „Hochnast Kalo” udzielało zapomóg ślubnych biednym dziewczętom i sierotom.

Gmina dofinansowywała organizacje charytatywne, zwłaszcza „Bi-kur Chojlim”. Przyznawała też indywidualne zasiłki pieniężne. Finansowała kuchnię wydającą bezpłatne posiłki. Pomoc dla ubogich była zwiększana w czasie święta Pesach. Gmina uzyskiwała wtedy dodatkowe dochody ze sprzedaży specjalnie przygotowanej mąki do wypieku macy. Pieniądze te przeznaczano dla ubogich, którym najczęściej przekazywano paczki żywnościowe zawierające również koszerną mąkę.

Przy gminie funkcjonowało bractwo pogrzebowe „Hevra Kaddisha”. Udzielało ono ubogim rodzinom wsparcia przy pochówku zmarłych. Gmina – według danych z 1938 roku – za miejsce na grób pobierała od 150 do 750 zł (zależnie od lokalizacji ), a ponadto od 10 do 400 zł tzw. opłaty pomnikowej. Bractwo „Hevra Kaddisha” uzyskiwało od zamożniejszych rodzin pieniądze, które następnie przeznaczało na pokrycie kosztów związanych z pochówkiem ubogich.

Na cmentarzu w Anielinie wiele macew wykonał Matias Aroniak. Mieszał on w willi „Mamcza” przy ul. Andriollego. Pochodził ze znanej rodziny żydowskich kamieniarzy cmentarnych z Warszawy. Przejściowo działał również w Karczewie. Także syn Matiasa Aroniaka, Ela, kontynuował rodzinne tradycje, a w 1934 roku został wybrany do otwockiej Rady Miejskiej. Macewy na niektórych grobach zawierały nie tylko inskrypcje, były też zdobione ornamentami i płaskorzeźbami. Stanowiły prawdziwe dzieła sztuki.

Główne źródła informacji:
 A. Kulmatycki, „Społeczność żydowska
w Otwocku w latach 1918-1939” [w:] „Studia
i materiały z najnowszej historii Polski”, Warszawa 2000; E. Pustoła-Kozłowska, „Żydzi współmieszkańcy Otwocka”, „Mazowsze”2/94; M. Świerczyński, „Aroniak to był artysta”, „Linia Otwocka” 11 listopada 2005.

REKLAMA

REKLAMA