Powiatowe meandry

Powiat od schyłku średniowiecza był w Polsce jednostką podziału administracyjnego. Później stał się również elementem samorządu terytorialnego. Jak zmieniała się przynależność powiatowa naszego regionu w XX wieku?

GRAF. AJG/LINIA OTWOCKA

GRAF. AJG/LINIA OTWOCKA

STANISŁAW ZAJĄC

Na początku minionego stulecia, jeszcze w czasach carskich, znaczna część Mazowsza znajdowała się w obrębie guberni warszawskiej składającej się
z 14 powiatów. Jednym z nich był powiat nowomiński. Na zachodzie sięgał do Wisły – między ujściem Świdra a Glinkami. Stąd granica biegła w stronę Sobiekurska, a następnie Kątów i Lubic. Na południe od tej linii zaczynał się powiat garwoliński. Wchodził on w skład guberni siedleckiej.
Powiat nowomiński obejmował dwa miasta (Nowomińsk i Kałuszyn) oraz ponad 20 osad i gmin. Wśród nich znalazły się: Siennica, Latowicz, Kołbiel, Łukówiec, Glinianka, Otwock Wielki z osadą Karczew, a także Wiązowna – wcześniej należąca do powiatu warszawskiego. W Gliniance utworzona została placówka III okręgu sądu gminnego, do którego należały gminy: Kołbiel, Glinianka, Wiązowna i Otwock Wielki. Gmina stanowiła najniższy organ administracji terenowej, ale też jedyny organ władzy samorządowej. Decydujący wpływ na wybór wójta, który kierował gminą przy pomocy pisarza, miał naczelnik powiatu. Miastom władze carskie nie przyznały nawet ograniczonego samorządu.

Panowanie rosyjskie na Mazowszu zakończyło się latem 1915 roku, po wkroczeniu wojsk niemieckich. Stopniowo zaczęto wprowadzać zmiany administracyjne.

W marcu 1916 roku Niemcy powiększyli obszar ziemskiego powiatu warszawskiego. Jak czytamy w roz- porządzeniu, przyłączone zostały do niego „z powiatu nowomińskiego gminy Otwock i Wiązowna w całości, z gminy Glinianka miejscowości Jabłonna, Strachocin, Świerk, Kopki, Wolka Młęcka”. Ta ostatnia miejscowość to oczywiście Wólka Mlądzka, zaś Strachocin był folwarkiem leżącym na zachód od Świerku. Sąsiednie wioski – Wolę Ducką i Wolę Karczewską – utrzymano w obrębie powiatu nowomińskiego. W kwietniu tegoż roku obszar Warszawy powiększony został m.in. o Grochów i Gocław, który wyłączono z gminy Wawer.

W niepodległej Polsce
Terytorium odrodzonej Rzeczypospolitej zostało podzielone na województwa składające się z powiatów. W 1921 roku stan ten usankcjonowała konstytucja marcowa. Powiat warszawski, według danych z 1928 roku, obejmował:  23 gminy wiejskie (wśród nich dwie letniskowe), pięć miast (Pruszków, Nowy Dwór, Otwock, Piaseczno, Zakroczym) oraz trzy osady (Karczew, Falenicę, Okuniew). Przedstawicielem rządu oraz szefem administracji ogólnej był starosta – mianowany przez ministra spraw wewnętrznych i odpowiedzialny przed wojewodą. Organami samorządowymi w powiecie były sejmiki, a od 1933 roku rady powiatowe. Sprawowały one władzę uchwałodawczą. Były wybierane przez radnych i członków zarządu gmin wiejskich oraz miast. Z kolei członkowie sejmiku (rady powiatowej) wybierali sprawujący władzę wykonawczą wydział powiatowy. Pracom i sejmiku, i wydziału powiatowego przewodniczył starosta.

Cechą charakterystyczną samorządu w II Rzeczypospolitej była hierarchiczność. Gminy w wielu sprawach podlegały powiatowi. Dlatego burmistrzowie (wybierani przez rady miejskie) oraz wójtowie (wybierani przez rady gminne) musieli być zatwierdzeni przez starostę. Samorząd terytorialny był w zasadzie dwuszczeblowy – funkcjonował na poziomie gminy oraz powiatu. Jedynie w województwach pomorskim, poznańskim i śląskim funkcjonowały struktury samorządowe wyższego szczebla.

Od przywrócenia polskiej administracji do 1927 roku funkcję starosty powiatu warszawskiego pełnił Stanisław Okulicz. Później zmiany na tym stanowisku następowały szybko. Starostą powiatu warszawskiego był m.in. Tadeusz Wardejn-Zagórski, zasłużony oficer Wojska Polskiego.
Stanisław Okulicz wielokrotnie przyjeżdżał do Otwocka. W znaczącym stopniu przyczynił się do budowy Sanatorium Sejmikowego (po śmierci został jego patronem). Funkcjonowało ono przy ul. Samorządowej, czyli dawnej ul. Wiązowskiej. Zmiana nazwy jest symptomatyczna, odnosi się bowiem do powiatu jako jednostki samorządu terytorialnego. Cezary Jellenta, prezentując „zacisze chwały miejscowej” o Sanatorium Sejmikowym, napisał z właściwą sobie finezją: „Należy mu się pierwsze miejsce nie ze względu na rozmiary, gdyż te są dość skromne, lecz że czujna wola jednego jałmużnika – starosty – pomogła narodzić się oraz że to własny, rodzimy powiat wyprowadził je całkowicie na świat i oparł na bazie mocnej obywatelskiej myśli”.

Decyzje niemieckich okupantów
Już 19 września 1939 roku, czyli kilka dni po zajęciu Otwocka przez Niemców, gen. Pytel  – dowódca jednostek Wehrmachtu zgrupowanych pod Warszawą  – podpisał znamienne ogłoszenie. Informował w nim o utworzeniu nowego powiatu „dla znajdującego się w rękach wojska niemieckiego terenau [!]”. Granice tego powiatu miały sięgać na zachodzie do Wisły, na północy do drogi Gocław-Anin-Zakręt, na wschodzie od Zakrętu po Ostrów, a na południu od Ostrowa po Karczew.

Starostą mianowany został Jan Gadomski (od 1937 roku burmistrz Otwocka). Podano również obsadę innych stanowisk. Zadania tej ekipy zostały ujęte niezbyt poprawną polszczyzną: „zamianowane panowie, jako członkowie starostwa, tzn. urzędu policyjnego, zostali upoważnione do wydawania wszelkich rozporządzeń dla utrzymania pokoju i ubezpieczeństwa tak samo dla wyżywienia i zdrowia ludności polskiej”.

Nowy powiat istniał tylko do końca października 1939 roku. Dziwna to prowizorka i niekonsekwencja jak na ceniących porządek Niemców. Okupanci utrzymali granice powiatu warszawskiego. Starostą (jako Kraishauptmann) został Herman Rupprecht. Przez otwocczan został on zapamiętany jako surowy zarządca, który podpisał ko- lejne decyzje prowadzące do zagłady ludności żydowskiej. Jan Gadomski pozostał na stanowisku burmistrza Otwocka. Jednak był zależny od Rupprechta i musiał uwzględniać zalecenia narzuconych mu niemieckich „doradców”.

Odrzucona propozycja
Od listopada 1944 roku na obszarach wyzwolonych spod okupacji niemieckiej zaczął obowiązywać dekret PKWN o samorządzie terytorialnym. Na mocy tego dokumentu ustanowiono powiatowe rady narodowe oraz wydziały powiatowe kierowane przez starostów. Do powiatowych rad narodowych delegowani byli przedstawiciele rad gminnych i miejskich. Formalnie utrzymano niektóre rozwiązania sprzed 1939 roku. Jednak faktycznie powiatowe rady narodowe miały kontrolować administrację w gminach i miastach. Władze powiatu warszawskiego urzędowały w Aninie. Jak się miało okazać,
niezbyt długo.

W 1948 roku władze centralne zaczęły rozważać likwidację powiatu warszawskiego. W jego wschodniej części planowały utworzyć powiat otwocki. Miał on obejmować znaczny obszar – nie tylko miasto Ot-wock i gminy ościenne (Karczew, Falenicę, Wiązownę), ale również Rembertów, Wawer, Sulejówek, a nawet Okuniew, Marki i Zielonkę. Miejska Rad Narodowa w Otwocku niemal jednomyślnie, przy jednym głosie wstrzymującym się, odrzuciła ten projekt. Podała kilka argumentów: „Otwock jako siedziba powiatu przestanie być całoroczną stacją klimatyczną, a stanie się ośrodkiem handlu […] wszystkie władze, organizacje, instytucje itp. na szczeblu powiatu przeniosłyby się na teren miasta”. Tu również „staraliby się ulokować” pracownicy wymienionych struktur, a to „spowodowałoby duże zagęszczenie ludności, co w uzdrowisku chorób płucnych nie jest wskazane”. Zahamowany zostałby rozwój uzdrowiska, „które musi służyć leczeniu ludności robotniczej Warszawy i całej Polski”. Wskazywano, iż siedziba powiatu powinna być położona centralnie dla wszystkich gmin wchodzących w jego skład. Konkluzja brzmiała: „jedynie całkowite usamodzielnienie Otwocka jako miasta wydzielonego z powiatowego związku samorządowego miałoby rację bytu i pozwoliłoby na rozwój Otwocka we właściwym kierunku”.

Miasto i osiem dzielnic
Likwidacja powiatu warszawskiego była przesądzona. Dokonała się jednak w nowych realiach prawnych. Od marca 1950 roku zaczęła obowiązywać ustawa znosząca samorząd terytorialny – również urzędy starostów, burmistrzów i wójtów. Wprowadzała ona rady narodowe jako organy jednolitej władzy państwowej.

Wkrótce, na mocy rozporządzenia rady ministrów z 3 maja 1952 roku, zlikwidowany został powiat warszawski. Jednocześnie utworzono nowe powiaty: piaseczyński, pruszkowski, nowodworski i specyficzny powiat miejsko-uzdrowiskowy Otwock. Obejmował on miasto Otwock oraz gminy: Celestynów, Halinów, Józefów, Karczew, Ostrowiec (Ostrówiec), Sulejówek, Wiązowna, Wesoła. Gminy te zostały przekształcone w dzielnice powiatu miejsko-uzdrowiskowego. Miały one stanowić szerokie zaplecze dla Otwocka. Było to rozwiązanie eksperymentalne, które zupełnie się nie sprawdziło.

Dwa w jednym
Nic dziwnego, że od 1 stycznia 1958 roku weszło w życie kolejne rozporządzenie rady ministrów. Na mocy tego aktu prawnego zniesiono powiat miejsko-uzdrowiskowy Otwock. Natomiast do miasta Otwocka przyłączono: Jabłonnę, Świerk, Mlądz i Wólkę Mlądzką (należące wcześniej do gminy Wiązowna). Utworzony został powiat otwocki, co wymagało kolejnych rozstrzygnięć administracyjno-terytorialnych. Nowy powiat obejmował nie tylko obszar dawnego powiatu miejsko-uzdrowiskowego, ale też Karczew, Józefów, Sulejówek, Wesołą oraz gromady (Celestynów, Halinów, Ostrowiec, Wiązownę). Do powiatu otwockiego włączono jeszcze cztery gromady z powiatu mińskiego: Gliniankę, Kąty, Kołbiel, Sufczyn, oraz cztery gromady z powiatu  garwolińskiego – Osieck, Warszawice, Sobienie-Jeziory, Szymonowice (Szymanowice) Duże. Rozstrzygnięcia te były ingerencją
w tradycyjne więzi między niektórymi miejscowościami. Będący stolicą powiatu Otwock nie wchodził w jego skład. Tworzył odrębną jednostkę gospodarczo-administracyjną na prawach powiatu miejskiego.

Siedziba Powiatowej Rady Narodowej mieściła się przy ul. Pułaskiego 3 w budynku, w którym przed wojną był luksusowy pensjonat „Kasztelanka”. Nazwa ta zachęca do refleksji. W Polsce piastowskiej kasztelan zarządzał kasztelanią, czyli okręgiem grodowym. Od początku XIV stulecia funkcje kasztelanów przejmowali starostowie, którzy byli urzędnikami królewskimi.

W otwockiej „Kasztelance” nie rezydował ani kasztelan, ani starosta. Głównym urzędnikiem we władzach powiatowych był przewodniczący Powiatowej Rady Narodowej. Przez dwie pierwsze kadencje funkcję tę pełnił Bolesław Burkowski, działacz ruchu ludowego.

Trochę statystyki
Zmienił się status niektórych miejscowości. W 1959 roku Karczew odzyskał prawa miejskie (odebrane przez carat po powstaniu styczniowym), natomiast w 1962 roku prawa miejskie otrzymały Józefów i Sulejówek, a kilka lat później Wesoła. Ponadto zmniejszyła się liczba gromad  – w 1962 roku było ich 10. Najwięcej mieszkańców miała gromada Celestynów (ok. 6,4 tys. osób), a najmniej Kąty (niecałe 2 tys. osób). Natomiast wśród miast kolejność pod względem demograficznym była następująca: Józefów, Sulejówek, Wesoła, Karczew. Łącznie w powiecie otwockim mieszkało prawie 84 tys. osób, a miasto Otwock liczyło ponad 38 tys. mieszkańców. Największy odsetek (ponad 75%) mieszkańców utrzymujących się z rolnictwa miały gromady: Warszawice, Sobienie-Jeziory, Osieck. Łączna powierzchnia powiatu wynosiła 621 km2, a powierzchnia Otwocka była równa 47 tys. km2.

Odległość między skrajnymi miejscowościami powiatu – Cechówką na północy a Sambodziem na południu  – wynosiła 42 km. Natomiast rozpiętość od wschodu w kierunku zachodnim – między Kępą Nadbrzeską a Radachówką – sięgała do 25 km. Główną sieć komunikacyjną tworzyły linie kolejowe (otwocka i mińska) i połączenia autobusowe. Od 1963 roku w Otwocku mieściła się baza PKS dysponująca 32 autobusami i 19 ciężarówkami. Najwięcej połączeń uruchomiono na trasach Otwock (dworzec) – Karczew i Otwock – Sobienie-Jeziory. W powiatowym Zarządzie Dróg Lokalnych zarejestrowanych było wtedy 460 samochodów osobowych.

Jednak likwidacja
Kolejne istotne zmiany zostały wprowadzone 1 stycznia 1973 roku. Zniesiono wtedy gromady i osiedla, a przywrócono gminy. Odtąd w skład powiatu otwockiego oprócz czterech miast (Józefowa, Karczewa, Sulejówka, Wesołej) wchodziło sześć gmin: Celestynów, Karczew, Kołbiel, Osieck, Sobienie-Jeziory i Wiązowna. Jednocześnie dokonano korekt terytorialnych między powia- tami otwockim a mińskim. Do gminy Kołbiel przyłączono: Dobrzyniec, Oleksin, Rudno i Rudzienko.

Wkrótce, w związku ze zmianą Konstytucji PRL, powołano urząd naczelnika powiatu. Miało to służyć ściślejszemu uzależnieniu administracji terenowej od władz centralnych. Kilkanaście miesięcy później nastąpił przełom. W 1975 roku zlikwidowano powiaty, a liczbę województw zwiększono
z 17 do 49. Większa część powiatu otwockiego znalazła się w granicach województwa stołecznego warszawskiego. Natomiast gminy Kołbiel, Osieck i Sobienie-Jeziory przyłączono do województwa siedleckiego. Stan ten utrzymał się ćwierć wieku.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s