Ostrówek – brama do Nowej Jerozolimy…

Ostrówek to malownicza miejscowość położona w gminie Karczew w powiecie otwockim, w pobliżu przeprawy mostowej do Góry Kalwarii. Znajduje się tu siedziba parafii św. Izydora Oracza, do której należą również Kosumce, Glinki i Władysławów

DR ŁUKASZ MAURYCY STANASZEK

Procesja w Ostrówku w latach 30. XX w.

Dogodne położenie wsi w niedalekim sąsiedztwie Wisły sprawiło, że osadnictwo rozwijało się tu we wszystkich okresach polskich pradziejów od paleolitu aż po średniowiecze. Pierwsza wzmianka o Ostrówku, zwanym dawniej Ostrowem, pochodzi z 20 stycznia 1410 r., a więc sprzed ponad 610 lat. Została zapisana w księgach sądowych ziemi czerskiej i dotyczy spraw finansowych ówczesnych właścicieli wsi: Jaktora i Jakusza. Tak wczesne powstanie Ostrówka wynikało z jego znakomitego położenia w pobliżu dogodnej przeprawy przez Wisłę, w pobliżu stołecznego niegdyś Czerska, stanowiącego w średniowieczu główną siedzibę książęcą mazowieckich Piastów. Z tego też zapewne powodu w XVI w. ulokowano w dobrach ostrowskich Królewską Komorę Solną, będącą częścią potężnej Żupy Krakowskiej i funkcjonującą tu do 1670 r.

W kolejnych stuleciach Ostrówek należał do znakomitych i możnych rodów mazowieckich – Ciołków herbu własnego, Pilichowskich herbu Rogala czy Leśnowolskich herbu Kolumna. Ci ostatni, po długich i skomplikowanych transakcjach w latach 1669-1676, ostatecznie zrzekli się majątku w Ostrówku na korzyść biskupa Stefana Wierzbowskiego i Kongregacji Świętego Filipa Neriusza w Nowej Jerozolimie. Odtąd aż do trzeciego rozbioru Polski w 1795 r. właścicielami dóbr Ostrów i Jelita (późniejsza Kępa Gliniecka) byli proboszczowie górscy.

Pierwotnie Ostrówek – na co zresztą wskazuje nazwa wsi – leżał na rozległej wyspie przypisanej do lewego brzegu Wisły i parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Górze Kalwarii, która należała od najdawniejszych czasów do archidiakonatu czerskiego (warszawskiego) i diecezji poznańskiej. W skład tej samej parafii wchodziły wówczas pobliskie Glinki, Kępa (Pijarska) i Żelawin z przewozem Jelita. Wieś Kosumce była natomiast do połowy XVII w. częścią sąsiedniej parafii czerskiej.

Okolice Ostrówka są położone na tak zwanej Nizinie Radwankowsko-Karczewskiej, na terenie Urzecza (gwarowo Łurzyca), mikroregionu etnograficznego związanego z Wisłą, osadnictwem olęderskim i flisakami. W drugiej połowie XVII w. wyraźnie wzrosła tu liczba podmokłych łach i odnóg wiślanych dających się mieszkańcom we znaki szczególnie w okresie wysokiego stanu wody. Wtedy to niektóre wsie znalazły się na podłużnych wyspach lub mniejszych kępach czy ostrowach, które okalał ciąg jezior Stara rozpoczynających się od Kosumiec i miejsca zwanego Cupel, a kończących w pobliżu dzisiejszego mostu na Wiśle. Proboszcz Ostrówka, ks. Jan Nepomucen Struss, pisał o tych wsiach, że „sama natura odgraniczyła [te wsie] od innych Kościołów przez oblanie z jedney strony jeziorami, a z drugiey strony Wisłą, tak dalece, iż podczas wylewów często się praktykuiących szczególniey na wiosnę, niepodobną staie się przeprawa niebezpieczeństwem życia grożąca”. Ta nieprzewidywalność królowej polskich rzek sprawiła, że we wsi Ostrów postanowiono wybudować kościół filialny będący zaczątkiem późniejszej parafii.

Prawdopodobnie już w 1676 r. filipini wznieśli tu pierwszą świątynię (kaplicę) pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny i założyli bractwo św. Izydora – drugie tego typu zgromadzenie na Mazowszu. Oficjalnej erekcji bractwa i nowego kościoła pod wezwaniem św. Izydora Oracza dokonał biskup poznański Stefan Wierzbowski 3 października 1678 r. Kościół obdarzono rozległymi dobrami ostrowskimi i licznymi dziesięcinami „z łąk i pól wszelkiego zboża z dóbr biskupich Rzachta [Rzakta], Jędrzejnik, Podrudzie, Kluk [Kluki], Andrzejów, Szczytnik, Przetoka, Rządza i Jasiona”. Do tego dodano dziesięciny z Ostrowa (Ostrówka), Jelit i Żelawina, Glinek, Kosumiec, a nawet z Otwocka Małego. Nowa świątynia nie tylko ułatwiła życie mieszkańcom, lecz także wciągnęła ich w zainicjowany i zrealizowany przez biskupa Wierzbowskiego wielki i bezprecedensowy plan budowy miejsca kultu na czerskim Mazowszu. Dla pielgrzymów z prawobrzeża Wisły zmierzających do osławionej Kalwarii, zwanej wówczas Nową Jerozolimą, Ostrówek stał się niejako wschodnią bramą od strony Ogrójca. Przewóz przez Wisłę miał zatem nie tylko znaczenie praktyczne, lecz także symboliczne.

Niedługo po utworzeniu kościoła filialnego w Ostrówku powstały: prężnie działający folwark, jedna z pierwszych w okolicy szkółek parafialnych, gdzie nauczał „bakałarz ostrowski”, karczma, młyn, kuźnia, zaś na granicy z Jelitami – przewóz wiślany „na wielką wodę”. I choć późniejsze dzieje miejscowości miały różny przebieg, to nigdy już nie straciła ona swojej nadrzędnej roli względem sąsiednich wsi parafialnych.

Po ostatnim rozbiorze Polski Wisła stała się rzeką graniczną pomiędzy Prusami a Austrią. W Ostrówku umiejscowiono wówczas austriacką komorę celną funkcjonującą do 1809 r. Siłą rzeczy kościół filialny znalazł się w innym państwie niż jego macierzysta parafia górskokalwaryjska. Dlatego też 25 czerwca 1798 r. dekretem władzy diecezjalnej i Gubernium Galicyjskiego w Krakowie erygowano nową, samodzielną parafię, która od tej pory związała się z dekanatem garwolińskim, a później z diecezją janowską, zwaną podlaską (obecnie siedlecką).

W nocy z 2 na 3 maja 1809 r. na terenie ostróweckiej parafii rozegrała się jedna z ważniejszych bitew kampanii napoleońskiej i wojny polsko-austriackiej. Miała ona decydujące znaczenie operacyjne, gdyż uniemożliwiła armii austriackiej przeprawę przez Wisłę, dzięki czemu wojska polskie mogły bez przeszkód wkroczyć do Galicji. Znaczna część ziem zaboru austriackiego została wówczas włączona do Księstwa Warszawskiego. W bitwie poległo około 500 Austriaków (zabici i ranni), a około tysiąc trafiło do niewoli. Straty polskie były nieporównywalnie mniejsze, gdyż szacowane są na około 170 żołnierzy.

Zniszczenia wojenne, a także pożar i wylew Wisły dokonały prawie całkowitej zagłady wsi. Z pomocą ówczesnego proboszcza, Kacpra Jaworskiego, udało się jednak odbudować i wyremontować zabudowania kościelne i chaty miejscowych włościan. W tym czasie, prawdopodobnie wraz z nową administracją Księstwa Warszawskiego wzorowaną na systemie francuskim, Ostrówek stał się gminą wiejską zarządzaną przez wójta, która obejmowała zasięgiem dobra kościelne. W 1827 r. było tu 16 domów i 97 mieszkańców. Gmina ostrówecka przetrwała do 1867 r., kiedy to weszła w skład znacznie rozleglejszej gminy warszawickiej.

Położenie kościoła tuż nad brzegiem Wisły powodowało, że niejednokrotnie ulegał on uszkodzeniu lub całkowitemu zniszczeniu. W latach 1792 i 1850 podmyte przez wodę drewniane świątynie po prostu wpadły do rzeki. Po każdym takim kataklizmie następowała jednak błyskawiczna odbudowa. Ostatni drewniany, 16-filarowy kościół w Ostrówku został wyświęcony 4 grudnia 1850 r. staraniem ówczesnego proboszcza Jana Nepomucena Strussa. Dotrwał on do feralnego 16 czerwca 1931 r., kiedy to doszczętnie strawił go pożar, przypadkowo zaprószony od wiecznej lampki. Nowy murowany kościół projektu wybitnego architekta, profesora Politechniki Warszawskiej Bohdana Pniewskiego, został poświęcony 15 października 1932 r. przez księdza biskupa Henryka Przeździeckiego.

Po powstaniu styczniowym i uwłaszczeniu chłopów w 1864 r. Ostrówek był wsią włościańską z 19 domami, 96 mieszkańcami i szkołą początkową. Nastąpiła wówczas konfiskata majątku kościelnego w Ostrówku na rzecz carskiego komisarza włościańskiego Iwana Nikołajewicza Dubrawina. Od tej pory tutejszymi dobrami ziemskimi władały już tylko osoby prywatne wywodzące się z rodów Dubrawinów, Makedońskich i Eggertów. W latach 1924 i 1938 ostatni właściciele majątku w Ostrówku – Jerzy i Raisa Eggertowie – dobrowolnie ofiarowali ziemię pod obecny cmentarz parafialny oraz teren przy kościele przeznaczony dla postoju pojazdów. Po drugiej wojnie światowej majątek bezprawnie rozparcelowano i odebrano prawowitym właścicielom, znakomitym gospodarzom i gorliwym polskim patriotom.

We wrześniu 1939 r. pod Ostrówkiem 1 Pułk Kawalerii KOP pod dowództwem ppłk. F. Kopcia oraz Wieluński Batalion Obrony Narodowej toczyły ciężkie walki z Niemcami o przedmoście i przewóz w Górze Kalwarii. Polegli żołnierze spoczywają na miejscowym cmentarzu. W czasie II wojny światowej zniszczeniu uległy znaczna część wsi i kościół, które na przełomie 1944 i 1945 r. znalazły się na linii frontu.

Z Ostrówkiem związanych jest wiele postaci zasłużonych dla kraju, spośród których na szczególną uwagę zasługują: biskup dardanelski i sufragan kijowski, a także administrator diecezji warszawskiej ks. Franciszek Remigiusz Zambrzycki, generał wojsk polskich i zwycięzca w bitwie pod Ostrówkiem Michał Sokolnicki, dziekan garwoliński i kanonik kapituły katedralnej podlaskiej ks. Jan Nepomucen Struss, powstaniec styczniowy i sybirak ks. Jan Chyczewski oraz tłumacz Księgi królewskiej Biblii Tysiąclecia ks. prof. Piotr Szpilewicz. Warto odwiedzić tę piękną, urzecką miejscowość.

 

Od autora

W ostatnim czasie miałem przyjemność napisać krótki rys historyczny nadwiślańskiego Ostrówka na tablicę zamontowaną przed tamtejszym kościołem, która została postawiona z inicjatywy sołtyski tej miejscowości pani Małgorzaty Zakrzewskiej. Niech ten tekst stanowi ułatwienie w pandemicznych czasach dla wszystkich, którzy jeszcze jej nie widzieli…

Zostaw komentarz

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.